Hình thái mới của xã hội

Khi cầm một chiếc búa, ta quyết định đóng vào đâu. Công cụ nằm trong tay, quyền chủ động cũng khá rõ ràng. Con người hầu như nắm quyền chủ động với mọi công cụ mình từng tạo ra; hình thái phổ biến của xã hội trước đây là những mối quan hệ “người với người”. Với AI, việc sử dụng bắt đầu mang dáng dấp của một mối quan hệ mới: ta giao việc, nhận đề xuất, trao đổi và điều chỉnh. Máy móc đã biết tự động vận hành từ lâu, nhưng khả năng chủ động lựa chọn cách làm của AI khiến việc điều khiển trở nên khác trước.

Ở quan hệ người - máy, trợ lý AI cá nhân có thể cùng ta học tập, giải quyết công việc và cân nhắc những quyết định hằng ngày. Nó chọn thông tin nào để đưa ra, đề xuất phương án nào, giải thích vấn đề theo hướng nào. Ta vẫn là người quyết định, nhưng cách nhìn của ta có thể đã chịu ảnh hưởng từ những lựa chọn ấy. Một câu trả lời thuyết phục đôi khi khiến ta ngừng hỏi quá sớm.

Ở quan hệ máy - máy, các đội tác nhân AI, thường được hình dung như những swarm of agents (bầy tác nhân), có thể chia việc và phối hợp để thực hiện nhiệm vụ. Một tác nhân điều phối giao việc cho các tác nhân chuyên trách, nhận kết quả rồi điều chỉnh bước tiếp theo. Những hệ thống như vậy ngày càng xuất hiện khắp nơi. Xét ở khả năng đảm nhiệm công việc, có thể nhìn chúng như một lực lượng lao động mới, được tổ chức bằng phần mềm.

Từ hai lớp quan hệ ấy, một hình thái xã hội người - máy - người đang dần hiện rõ. Quan hệ giữa con người với con người vẫn là nền tảng, nhưng ngày càng nhiều công việc được thu xếp qua các hệ thống có khả năng chủ động. Con người vừa cộng tác với trợ lý riêng, vừa giao nhiệm vụ cho những đội tác nhân. Máy tham gia vào cả quá trình hình thành lựa chọn lẫn quá trình thực hiện lựa chọn.

Trong cấu trúc này, quyền làm chủ không tự nhiên được bảo đảm vì ta là người ra lệnh. Trợ lý có thể hiểu lệch mong muốn; cả đội tác nhân có thể làm rất nhanh theo một mục tiêu chưa đúng. Thậm chí mục tiêu được thực hiện đúng nhưng đi qua những con đường mà người ra lệnh không lường trước được. Ta ngày càng cần biết mình đã giao quyền đến đâu và dựa vào đâu để tin kết quả. Hệ thống cũng cần cho phép con người kiểm tra, sửa hướng và dừng công việc khi cần.

Bởi vậy, học AI phải đi cùng luyện tập. Qua công việc thực tế, ta mới nhận ra lúc nào AI đang giúp mình nghĩ rõ hơn, lúc nào mình đang thuận theo nó vì tiện. Học cách làm chủ trợ lý cá nhân và các đội tác nhân là học giữ quyền chủ động trong hình thái xã hội mới. Càng nhiều việc được máy làm thay, con người càng cần hiểu những gì mình đang giao đi.

Nguồn

Lê Công Thành